ایرانِ کنونی از نظر “اقتصاد نظامی” شبیه به عصر صفوی و از نظر”بحران اقتصادی” شبیه به دوره قاجار

چه درمحافل مجازی و چه جمع های حقیقی، هنگامی که راجع به موضوعات گوناگون اجتماعی و سیاسی و غیره گرم صحبت می شویم به دفعات زیاد عبارت« تاریخ در حال تکرار است» را می شنویم یا برزبان می آوریم، گاهی نیز در همین دورهمی های غیر رسمی، مقایسه های نیم بندی از ایران کنونی با ایران گذشته نیز ارائه می شود که البته نمی توان استناد متقنی به آنها کرد. از این روی شاید برایتان جالب باشد بدانید که اساسا از نگاه تخصصی و علمی، «اکنونِ ایران با کدام دوره از دیروزِ تاریخش شباهت دارد و در حال تکرار است؟».

به گزارش سرویس سیاست پایگاه خبری سپاهان خبر دکتر مسعود بهرامیان عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه بیرجند در این باره در گفتگو با ما، به تشریح و مقایسه برخی از ابعاد و زوایای گذشته کشورمان، پرداخت که درادامه می خوانید:

وی ابتدا گفت: به عنوان مقدمه بگویم که این سخن مشهورِ “تاریخ تکرار می شود”، از نظر علمی با واقعیت فرسنگ ها فاصله دارد. در واقع، تاریخ تکرار نمی شود. تاریخ برخلاف علوم تجربی و پایه که موضوع آن ماده است و در دسترس، موضوع تاریخ، گذشته ای است که در دسترس ما نیست، غیر قابل تکرار است، تجربه پذیر نیست، مشاهده مستقیم گذشته امکان پذیر نیست و در بستر زمان گذشته رخ داده است.

این استاد تاریخ تاکید کرد: نه آن انسان ها همین انسان های امروزی اند، نه آن زمان این زمان است. شاید با تسامح بتوان گفت که تنها می توان از مکان نام برد که تا حدودی شباهت به مکان فعلی ما دارد. پس مقایسه تاریخ امروز با گذشته با تسامح قابل بیان است نه به صورت کاملا انطباقی با آن.

بهرامیان ادامه داد: به عنوان مثال اگر «اوضاع اقتصادی امروز جمهوری اسلامی» را از منظر تورم، کاهش ارزش پول، کسری بودجه، فشار خارجی، کاهش قدرت خرید و وابستگی به درآمدهای نفتی بررسی کنیم، متوجه می شویم که با چند دوره تاریخی ایران شباهت‌هایی دارند. البته ذکر این نکته اهمیت دارد که هیچ‌کدام دقیقاً معادل وضعیت امروز کشورمان نیست.

  در اقتصاد نظامی شبیه به عصر صفوی

عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه بیرجند با مروری بر اقتصاد نظامی در عصر صفوی، توضیح داد: از نظر اقتصاد نظامی، دوران امروز شباهت بسیاری به زمان حکومت صفویان (۱۱۳۵-۹۰۷ ق) دارد. حکومت صفوی با رسمیت مذهب تشیع، به عنوان نخستین حکومت ملی با مرزهای مشخص از جهان اهل سنت و مذهبی متفاوت با آن از دو سو یعنی امپراطوری عثمانی از غرب و حکومت ازبکان از شرق و شمال شرق محاصره شده بود. شاهان صفوی بر استراتژی اقتصاد نظامی تمرکز ویژه ای کردند. این راهبرد در عصر شاه عباس اول (۱۰۳۸-۹۹۶ق) به نتیجه مثبت و اثر گذار در تاریخ ایران منجر شد. ایران توانست بخش هایی از خاک خود را که سال ها قبل از آن به تصرف عثمانی ها و ازبکان درآمده بود به مام وطن برگرداند.

 آشفتگی مالی شبیه به دوران قاجار

این پژوهشگر تاریخ، مقایسه ای نیز پیرامون بحران پول با اواخر دوره قاجار ارائه داد، او تشریح کرد: شاید مهم‌ترین قیاس تاریخی، سال‌های پایانی قاجار، به‌ویژه حدود ۱۲۷۰ تا ۱۲۹۵ش / ۱۸۹۰ تا ۱۹۱۶م باشد. در آن زمان ارزش پول ملی به‌شدت کاهش یافت؛ قیمت‌ها افزایش پیدا کرد، دولت با کسری بودجه مواجه شد، درآمدهای دولت برای تأمین هزینه‌ها کافی نبود و… .اما تفاوت مهمی بین دیروز و امروز جامعه ایران وجود دارد و آن این است که قتصاد ایران امروز بسیار صنعتی‌تر، شهری‌تر، پیچیده‌تر و از نظر زیرساختی متفاوت از اقتصاد کشاورزی و کم‌عمق اواخر قاجار است.

وی افزود: دخالت کشورهای خارجی برای برهم‌زدن امنیت روانی مردم و پاشیدن بذر ناامیدی و یأس میان آنان از وجوه اشتراکی دوران گذشته با امروز است. ایران در آن زمان با تهدید امنیت ملی خود از سوی قدرتهای خارجی به ویژه روسیه تزاری و بریتانیا مواجه بود. فشارهای اقتصادی، خزانه کشور را با مشکل مواجه کرده بود تا آنجا که شاهان قاجار برای سفر به اروپا مجبور به اخذ وام از همان دولت های استعماری می شدند. امروز با تحریم های ظالمانه غرب و عدم دسترسی سیستم بانکی کشور به بانک های جهانی مردم ایران با مشکلات اقتصادی مواجه است.

مسعود بهرامیان اضافه کرد: در اواخر قاجار، تورم و کاهش ارزش پول فقط مسئله‌ای اقتصادی نبود؛ کاهش درآمد واقعی و ضعف مالی دولت، به نارضایتی گروه‌های مختلف اجتماعی و در نهایت به جنبش مشروطه پیوند خورد. البته نباید از این شباهت نتیجه گرفت که شرایط امروز الزاماً به همان نتیجه سیاسی منتهی خواهد شد. شباهت اقتصادی به‌معنای شباهت در نتیجه تاریخی نیست.

اوضاع از بُعد بازار و تجارت

این استاد تاریخ در ادامه مقایسه بخش هایی از فضای ایران امروز با ایران دیروز، درباره تهاجم علیه کشورمان نیز گفت: بد نیست یک مقایسه مختصری هم از دوره اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و سال‌های نخست دهه ۱۳۲۰ش تا پنج سال بعد از آن داشته باشیم. در آن دوره اختلال در تجارت و حمل‌ونقل وجود داشت؛ کمبود کالا و مواد اولیه ایجاد شد؛ قیمت‌ها به‌شدت افزایش یافت و دولت با بی‌ثباتی مالی و سیاسی مواجه بود.

وی افزود: وضعیت آن بخش از تاریخ کشورمان از منظر شوک خارجی، اختلال تجارت، افزایش قیمت و فشار بر درآمد واقعی، شبیه به حال و روز امروزش است.

عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه بیرجند درباره تفاوت آن برهه از تاریخ ایران با اوضاع فعلیش اضافه و تاکید کرد: بحران دهه ۱۳۲۰ عمدتاً محصول جنگ جهانی، اشغال و اختلال فیزیکی در اقتصاد بود؛ اما وضعیت کنونی بیشتر ترکیبی از تحریم، محدودیت‌های مالی، مشکلات انرژی و شوک‌های ژئوپلیتیک است.