چرا کنترل دستوریِ بازار مسکن جواب نمیدهد؟
«خانم والده» در نگاه نخست بر بستری آشنا بنا شده است: دو برادر، گرفتار تنگنای اقتصادی و بدهی، ناگهان با امکان رسیدن به ارثی غیرمنتظره مواجه میشوند؛ ارثی که قرار است مسیر زندگیشان را تغییر دهد، اما دستیابی به آن، خود به آغاز سلسلهای از دردسرها و موقعیتهای کمیک بدل میشود. این همان نقطهای است که فیلم تلاش میکند از یک مسئله ساده اقتصادی، یک بازی نمایشی بسازد؛ بازیای که در آن پول نه فقط یک هدف، بلکه محرک رفتار، رابطه و انتخاب شخصیتهاست.
به گزارش سرویس فرهنگ پایگاه خبری سپاهان خبر; در کمدی، موقعیت اهمیت بنیادی دارد. خنده زمانی شکل میگیرد که شخصیت، در برابر شرایطی قرار بگیرد که کنترل آن از دستش خارج شده است. «خانم والده» نیز موتور کمدی خود را بر همین تضاد بنا میکند: آدمهایی که برای رهایی از مشکلات مالی به دنبال راهحلی سادهاند، اما هر قدمشان آنها را بیشتر در شبکهای از موقعیتهای پیچیده گرفتار میکند. بنابراین جذابیت بالقوه فیلم نه صرفاً در شوخیهای کلامی، بلکه در فاصلهای است که میان خواسته شخصیتها و آنچه واقعاً برایشان اتفاق میافتد ایجاد میشود.
از همین منظر، رابطه دو برادر اهمیت ویژهای پیدا میکند. فیلم زمانی میتواند از یک کمدی موقعیت معمولی فراتر برود که رابطه این دو نفر صرفاً وسیلهای برای ردوبدل کردن دیالوگهای خندهدار نباشد، بلکه اختلاف نگاه، واکنش و شیوه مواجههشان با بحران، خود به بخشی از درام تبدیل شود. در چنین ساختاری، شخصیتها هستند که شوخی را تولید میکنند، نه آنکه شوخیهای از پیش طراحیشده به شخصیتها تحمیل شوند.
اما «خانم والده» همزمان از عنصر دیگری نیز برای ایجاد کمدی بهره میگیرد: تغییر ظاهر شخصیت اصلی. گریم زنانه رضا عطاران در تصاویر و تیزرهای فیلم، یکی از مهمترین عناصر تبلیغاتی اثر است و طبیعتاً کنجکاوی مخاطب را برمیانگیزد. با این حال، ارزش هنری چنین تمهیدی را نمیتوان صرفاً با میزان خندهدار بودن ظاهر سنجید. گریم، زمانی در سینما به یک عنصر خلاقانه تبدیل میشود که از سطح ظاهر عبور کند و در ساخت شخصیت و پیشبرد موقعیت نمایشی نقشی واقعی داشته باشد.
در حقیقت، پرسش اصلی درباره این انتخاب آن نیست که عطاران با چهرهای زنانه چقدر میتواند مخاطب را بخنداند؛ مسئله مهمتر این است که فیلم چگونه این تغییر هویت ظاهری را در جهان داستان تعریف میکند و تا چه اندازه از ظرفیتهای دراماتیک آن بهره میگیرد. اگر این گریم صرفاً یک «تمهید خندهساز» باشد، پس از چند بار مواجهه، تازگی خود را از دست خواهد داد؛ اما اگر به بخشی از موقعیت، شخصیت و مناسبات اجتماعی فیلم تبدیل شود، میتواند به یکی از عناصر ماندگار کمدی اثر بدل شود.
در این میان، حضور رضا عطاران و عباس جمشیدیفر نیز به فیلم امکان ویژهای میدهد. هر دو بازیگر در ساخت موقعیتهای کمیک و استفاده از جزئیات رفتاری توانایی قابل توجهی دارند. در چنین ترکیبی، بخش مهمی از کمدی میتواند نه در دیالوگ، بلکه در مکث، نگاه، حرکت بدن، واکنش ناگهانی و حتی سکوت شکل بگیرد. اینجاست که بازیگری از اجرای صرف شوخی فاصله میگیرد و به ابزار خلق موقعیت تبدیل میشود.
با این حال، حضور بازیگران شناختهشده خود بهتنهایی تضمینکننده موفقیت یک کمدی نیست. ستاره کمدی میتواند مخاطب را به سالن بکشاند، اما نمیتواند به جای فیلمنامه ریتم بسازد یا به جای کارگردان میزانسن را کنترل کند. به همین دلیل، «خانم والده» را باید در نسبت میان توانایی بازیگران و میزان تسلط کارگردان بر جهان اثر سنجید.
سهیل موفق پیشتر نیز در فضای کمدی تجربه داشته و همکاری او با تهیهکنندهای مانند سیدابراهیم عامریان، فیلم را در امتداد جریانی قرار میدهد که بخش مهمی از کمدی تجاری سالهای اخیر سینمای ایران را شکل داده است. عامریان با آثاری چون «فسیل»، «مرد عینکی» و «هفتاد سی» نشان داده که کمدی برای او علاوه بر یک ژانر، یک جریان مهم در ارتباط با مخاطب عمومی سینماست. «خانم والده» نیز در چنین بستری قرار میگیرد و طبیعتاً از آن انتظار میرود که هم واجد ظرفیت سرگرمی باشد و هم بتواند مخاطب را تا پایان با خود همراه کند.
نکته مهم دیگر، ریتم است. کمدی سینمایی بیش از بسیاری از ژانرها به ضرباهنگ وابسته است. فاصله میان یک موقعیت و واکنش شخصیت، زمان ورود شوخی، تکرار یک موقعیت و حتی لحظه قطع یک صحنه، میتواند تفاوت میان یک کمدی موفق و مجموعهای از شوخیهای پراکنده را رقم بزند. اگر «خانم والده» بتواند شوخیهای خود را از دل موقعیت و مناسبات شخصیتها استخراج کند، ساختار آن منسجمتر خواهد شد؛ اما اگر روایت صرفاً بهانهای برای عبور از یک شوخی به شوخی دیگر باشد، ظرفیت اولیه داستان بهتدریج تحلیل خواهد رفت.
«خانم والده» در نهایت بر یک موقعیت آشنا تکیه دارد، اما آشنایی ایده لزوماً نقطه ضعف نیست. تاریخ کمدی نشان داده است که یک موقعیت ساده، اگر با شخصیتپردازی درست، بازیهای دقیق، میزانسن هوشمندانه و ریتم مناسب همراه شود، میتواند بارها و بارها امکان بازآفرینی داشته باشد. ارزش فیلم بنابراین نه در تازگی صرف ایده «ارث» یا «گریم زنانه»، بلکه در کیفیت تبدیل این عناصر به زبان سینمایی است.
از این منظر، «خانم والده» بیش از آنکه فیلمی درباره یک ارث باشد، میتواند فیلمی درباره آدمهایی باشد که در جستوجوی نجات اقتصادی، ناخواسته وارد بازیای میشوند که هرچه جلوتر میروند، قواعدش برای خودشان هم عجیبتر میشود. و درست در همین فاصله میان خواستن و نتوانستن، امید و درماندگی، هویت و تظاهر است که کمدی میتواند جان بگیرد؛ کمدیای که اگر از سطح شوخی عبور کند، نه فقط مخاطب را میخنداند، بلکه تصویری طنازانه از انسان گرفتار در مناسبات اقتصادی و خانوادگی امروز نیز پیش روی او میگذارد.
دیدگاهتان را بنویسید