واکاوی پدیده سیگارکشیدن دختران نسل جدید

در گوشه دنج یکی از کافه‌های مدرن شهر یا در سایه خلوت کنار مدرسه یا مراکز آموزشی، تصاویری تکرار می‌شوند که تا چند دهه پیش در فرهنگ بصری ما جایی نداشتند. انگشتانی ظریف که سیگاری را میان خود گرفته‌اند و دودی که سعی می‌کند استرس‌های پنهان یا فریادهای خاموش را بپوشاند. مصرف سیگار در میان دختران،  به پدیده‌ای تبدیل شده است که در جامعه، در بین نوجوانان تا دانشجویان، ریشه دوانده و لایه‌ای از نگرانی را بر پیکره خانواده‌ها و نظام‌های تربیتی افکنده است.

سیگار برای دیده شدن یا پنهان شدن

به گزارش سرویس سلامت پایگاه خبری سپاهان خبر نگاهی تحلیلی به این پدیده نشان می‌دهد که سیگار کشیدن در میان دختران، برخلاف تصور عموم، صرفاً یک عادت جسمی یا تقلید ساده نیست. در دنیای پیچیده امروز، سیگار در بسیاری از موارد به ابزاری برای هویت سازی تبدیل شده است. برای برخی، سیگاری در دست، نمادی از استقلال، بلوغ زودرس یا حتی نوعی اعتراض به محدودیت‌های سخت گیرانه است. در مقابل، برای گروهی دیگر، این دود غلیظ راهی برای فرار از فشار خردکننده انتظارات تحصیلی و خانوادگی است. در واقع، سیگار در اینجا نه یک لذت، بلکه یک مکانیسم دفاعی ناکارآمد برای مقابله با اضطراب‌های مدرن است.

‌این پدیده تک عاملی نیست

فاطمه سعیدپور، کارشناس ارشد روان‌شناسی بالینی، در گفتگوی اختصاصی با ما و در تحلیل این وضعیت تأکید می‌کند که گرایش دختران به سیگار را نباید به یک دلیل ساده گره زد. به باور او، این پدیده تک عاملی نیست و مجموعه‌ای از گره‌های روانی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی در آن نقش دارند. از دیدگاه او، یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌ها، از میان رفتن قبح اجتماعی سیگار کشیدن برای زنان است. وقتی مرزهای فرهنگی تغییر می‌کنند و سیگار کشیدن دیگر به اندازه گذشته باعث طرد شدن اجتماعی نمی‌شود، بسیاری از دختران در فضای آسیب‌پذیر نوجوانی، این موضوع را به عنوان فرصتی برای تجربه یا حتی برابری با جنس مخالف می‌بینند.

تله رسانه‌های اجتماعی و توهم مدرنیته

وی اذعان داشت نمی‌توان در تحلیل این وضعیت، نقش ویرانگر فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی را نادیده گرفت. تصاویری که در فیلم‌ها و کلیپ‌های کوتاه به نمایش در می‌آیند و سیگار کشیدن را با مفاهیمی چون قدرت، جذابیت و آزادی گره می‌زنند، در ذهن دخترانی که در جستجوی الگو هستند، ته‌نشین می‌شود. این توهم مدرنیته، سیگار را از یک تهدید سلامتی به یک اکسسوری اجتماعی تبدیل کرده است.

‌ سعیدپور اشاره می‌کند که فضای مجازی و تبلیغات غیررسمی، تصویری کاملاً زیبا و بی‌خطر از مصرف سیگار ارائه می‌دهند. این جریان‌ها با عادی سازی مصرف دخانیات، باعث می‌شوند دختران جوان در تلاشی ناخودآگاه برای پذیرفته شدن در گروه‌های هم‌سالان، سیگار را به عنوان بلیط ورود به دنیای بزرگسالان یا گروه‌های خاص ببینند. در واقع، تله‌ای بسته می‌شود که خروج از آن با دشواری‌های اعتیاد جسمی و روانی همراه است و آنچه در ابتدا یک ژست مدرن به نظر می‌رسید، به زنجیری از وابستگی تبدیل می‌شود.

شکاف‌های عاطفی و فقدان مهارت‌های دفاعی

اگر عمیق‌تر به لایه‌های درونی این پدیده بنگریم، متوجه می‌شویم که سیگار اغلب پوششی برای زخم‌های عاطفی است. کمبود مهارت‌های زندگی، عزت نفس پایین و فقدان حمایت عاطفی در محیط خانه، دختران را در برابر فشارهای بیرونی آسیب‌پذیرتر می‌کند. وقتی دختری در خانه احساس شنیده شدن نمی‌کند یا با الگوهای ناکارآمد خانوادگی روبه‌رو است، احتمال اینکه در محیط بیرون به دنبال جایگزین‌هایی برای آرامش یا پذیرفته شدن باشد، دوچندان می‌شود.

فقدان مهارت نه گفتن در برابر همسالان

این کارشناس روان‌شناسی بالینی معتقد است که فشار روانی ناشی از مشکلات خانوادگی و بحران‌های اقتصادی، بسیاری از دختران را به سمت راهکارهای غلطی مانند سیگار برای کاهش استرس و فرار از احساس تنهایی سوق می‌دهد. در واقع، سیگار کشیدن در اینجا نه از روی میل، بلکه از روی نیاز به تسکین است. فقدان مهارت نه گفتن در برابر همسالان باعث می‌شود دختری که شاید درونیاتش با این کار مخالف است، تنها برای اینکه مورد تمسخر قرار نگیرد یا از جمع رانده نشود، اولین سیگار خود را روشن کند.

دسترسی بسیار آسان به سیگار

در کنار عوامل روانی، یک نقد جدی به ساختار نظارتی جامعه وارد است. دسترسی بسیار آسان به سیگار و فروش آن در مغازه‌های محلی بدون هیچ‌گونه نظارت دقیقی بر سن خریدار، این معضل را تشدید کرده است. وقتی ماده اعتیادآور به راحتی در دسترس نوجوانان است، تمام آموزش‌های مدرسه و سخنرانی‌های اخلاقی اثرگذاری خود را از دست می‌دهند.

‌اما در کنار نظارت دولتی، سکوت یا واکنش‌های تند و برچسب‌زن خانواده‌ها نیز بخشی از مشکل است. راهکار واقعی در این نیست که با دیدن سیگاری در دست دختر، تنها فریاد بزنیم یا او را سرزنش کنیم. سعیدپور تأکید می‌کند که خانواده‌ها باید فضایی امن برای گفت و گو فراهم کنند تا دختران به جای پناه بردن به دود سیگار، راه‌های سالمی برای بیان نیازها و کاهش فشارهای روانی بیابند.

‌مسیر توانمندسازی به جای سرزنش

در نهایت، باید پذیرفت که برخورد با این پدیده نباید از دریچه قضاوت و برچسب زدن عبور کند. برچسب‌هایی مانند دختر بد یا فاسد، تنها باعث انزوای بیشتر مصرف‌کننده می‌شود. مسیر درست، حمایت روانی با نگاه توانمندسازی است.
‌برای پیشگیری از گسترش این پدیده، باید به طور همزمان روی دو محور حرکت کرد: نخست، آموزش مهارت‌های مدیریت استرس و تقویت عزت نفس در دختران تا بتوانند در برابر فشارهای اجتماعی ایستادگی کنند و دوم، محدود کردن جدی دسترسی به دخانیات در محیط‌های نزدیک به مدارس و مراکز آموزشی. تنها در صورتی می‌توانیم مانع از تبدیل شدن دود سیگار به پوششی برای استرس‌های اجتماعی شد که به جای جنگ با فرد، با ریشه‌های ایجاد این نیاز بجنگیم.