تفاهمنامه زمانی ارزش دارد که تامینکننده منافع و امنیت ملی ما باشد
افزایش نرخ ارز در اقتصاد ایران تنها به گران شدن کالاهای وارداتی محدود نمیشود؛ بلکه بهدلیل وابستگی بخش بزرگی از تولید، حملونقل، مواد اولیه و حتی انتظارات روانی بازار به نرخ ارز، کوچکترین نوسان ارزی میتواند موجی از افزایش قیمتها و تورم را در کل اقتصاد ایجاد کند. کارشناسان معتقدند کنترل بازار ارز، یکی از اصلیترین ابزارهای مهار تورم و حفظ قدرت خرید مردم است. در این راستا نسل فردا با دکتر حسین کریمی خسرو، متخصص حوزه تجارت خارجی، حملونقل بینالمللی و گمرک به گفتوگو کرده که در ادامه میخوانید
چرا افزایش نرخ ارز تا این اندازه روی قیمت کالاها اثر میگذارد؟
به گزارش سرویس اقتصاد پایگاه خبری سپاهان خبر اقتصاد ایران بهصورت مستقیم و غیرمستقیم وابستگی قابلتوجهی به ارز خارجی دارد. بسیاری از مواد اولیه، ماشینآلات، قطعات صنعتی، دارو، تجهیزات پزشکی، نهادههای کشاورزی و حتی برخی خدمات، وابسته به واردات هستند. زمانی که نرخ ارز افزایش پیدا میکند، هزینه تأمین این کالاها نیز بالا میرود و این افزایش هزینه به مصرفکننده نهایی منتقل میشود.
اما مسئله فقط واردات نیست. حتی تولیدکننده داخلی نیز تحت تأثیر نرخ ارز قرار میگیرد؛ زیرا بخشی از هزینههای او شامل مواد اولیه، بستهبندی، حملونقل، انرژی، قطعات و تجهیزات وابسته به ارز است.
از سوی دیگر، در اقتصاد ایران “انتظارات تورمی” نقش بسیار مهمی دارد. یعنی بسیاری از فعالان بازار صرفاً با افزایش نرخ دلار، قبل از افزایش واقعی هزینهها، قیمت کالاها را بالا میبرند.
طبق گزارشهای بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و همچنین آمارهای مرکز آمار ایران در سالهای اخیر، همبستگی مستقیمی میان جهش نرخ ارز و رشد شاخص قیمت مصرفکننده (CPI) مشاهده شده است.
آیا فقط کالاهای وارداتی گران میشوند یا کالاهای داخلی هم تحت تأثیر قرار میگیرند؟
این تصور که فقط کالاهای وارداتی با افزایش نرخ ارز گران میشوند، کاملاً اشتباه است. در عمل، حتی کالاهایی که ظاهراً تولید داخل هستند نیز به نرخ ارز وابستگی دارند.
برای مثال:
• صنایع غذایی به نهادههای وارداتی وابستهاند.
• تولیدکنندگان لوازم خانگی از قطعات خارجی استفاده میکنند.
• صنعت ساختمان به تجهیزات و مواد اولیه وارداتی نیاز دارد.
• حملونقل داخلی نیز تحت تأثیر قیمت لاستیک، قطعات، روغن و سوخت قرار میگیرد.
حتی در مواردی که وابستگی مستقیم ارزی وجود ندارد، افزایش نرخ ارز باعث رشد “قیمت جایگزینی” میشود. یعنی تولیدکننده داخلی میگوید اگر بخواهم همین کالا را مجدداً تولید یا جایگزین کنم، باید هزینه بیشتری پرداخت کنم؛ بنابراین قیمت فعلی را هم افزایش میدهد.
به زبان ساده، نرخ ارز در اقتصاد ایران تبدیل به “لنگر قیمتی” شده است و بسیاری از بازارها قیمت خود را با دلار تنظیم میکنند.
رابطه افزایش نرخ ارز و تورم دقیقاً چگونه شکل میگیرد؟
تورم ناشی از نرخ ارز معمولاً از سه مسیر اصلی ایجاد میشود:
۱. تورم وارداتی
وقتی دلار گران میشود، قیمت کالاهای وارداتی افزایش پیدا میکند و مستقیماً روی بازار اثر میگذارد.
۲. افزایش هزینه تولید
کارخانهها و تولیدکنندگان بهدلیل افزایش هزینه مواد اولیه، قیمت تمامشده کالا را بالا میبرند.
۳. انتظارات روانی و سفتهبازی
در اقتصاد ایران، نرخ ارز یک شاخص روانی مهم محسوب میشود. بسیاری از فروشندگان حتی قبل از تغییر واقعی هزینهها، قیمتها را افزایش میدهند تا از کاهش ارزش سرمایه خود جلوگیری کنند.
در ادبیات اقتصادی به این مسئله “Pass Through Effect” یا اثر انتقال نرخ ارز به تورم گفته میشود؛ یعنی بخشی از افزایش نرخ ارز مستقیماً به سطح عمومی قیمتها منتقل میشود.
طبق مطالعات صندوق بینالمللی پول International Monetary Fund و بانک جهانی World Bank، در اقتصادهای دارای تورم مزمن، شدت انتقال نرخ ارز به قیمتها بسیار بیشتر از اقتصادهای باثبات است.
مهمترین آسیب افزایش نرخ ارز برای مردم چیست؟
مهمترین اثر، کاهش قدرت خرید مردم است. وقتی نرخ ارز بالا میرود اما درآمد خانوار متناسب با آن افزایش پیدا نمیکند، مردم عملاً فقیرتر میشوند.
این مسئله بیشترین فشار را به:
• حقوقبگیران،
• کارگران،
• بازنشستگان،
• و طبقه متوسط وارد میکند.
از سوی دیگر، افزایش نرخ ارز موجب:
• رشد هزینه مسکن،
• افزایش اجارهبها،
• گرانی مواد غذایی،
• افزایش هزینه درمان،
• و کاهش امنیت اقتصادی خانوارها میشود.
در بسیاری از موارد، تورم ناشی از ارز حتی میتواند باعث رکود اقتصادی نیز بشود؛ زیرا مردم توان خرید خود را از دست میدهند و تقاضای بازار کاهش پیدا میکند.
آیا افزایش نرخ ارز همیشه بد است؟ برخی معتقدند به صادرات کمک میکند.
در تئوری اقتصادی، افزایش نرخ ارز میتواند صادرات را رقابتیتر کند؛ زیرا کالاهای صادراتی در بازار جهانی ارزانتر میشوند. اما این موضوع زمانی مفید است که اقتصاد کشور:
• تولیدمحور،
• باثبات،
• دارای زیرساخت صادراتی قوی،
• و دارای دسترسی آزاد به بازارهای جهانی باشد.
در شرایطی که تولیدکننده با مشکلاتی مانند:
• تحریم،
• هزینه بالای تأمین مالی،
• بیثباتی قوانین،
• مشکلات حملونقل،
• و دشواری انتقال پول مواجه است،
افزایش نرخ ارز لزوماً منجر به جهش صادرات نمیشود.
حتی در برخی صنایع، بهدلیل وابستگی شدید به مواد اولیه وارداتی، رشد نرخ ارز میتواند هزینه تولید را آنقدر بالا ببرد که مزیت صادراتی از بین برود.
واقعیت این است که نرخ ارز در اقتصاد ایران صرفاً یک متغیر مالی نیست؛ بلکه به یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده قیمتها، تورم و حتی آرامش روانی بازار تبدیل شده است. هرگونه جهش ارزی میتواند زنجیرهای از افزایش قیمتها را در کل اقتصاد ایجاد کند و فشار معیشتی سنگینی بر خانوارها وارد سازد.
کنترل تورم بدون مدیریت بازار ارز تقریباً غیرممکن است. دولتها باید علاوه بر سیاستهای ارزی، به سمت اصلاح ساختار اقتصادی، کاهش وابستگی تولید به واردات، افزایش شفافیت اقتصادی، کنترل کسری بودجه و تقویت تولید داخلی حرکت کنند تا اثرات مخرب نوسانات ارزی کاهش یابد.
دیدگاهتان را بنویسید