افق‌های نو در سلامت چشم

تلاقی تجربه انسانی و هوش مصنوعی

چشم، پنجره‌ای است به جهان و هرگونه اختلال در عملکرد آن، کیفیت زندگی انسان را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد. در دنیای امروز، بسیاری از بیماری‌های چشمی در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ندارند و همین سکوت بیماری، بزرگ‌ترین خطر برای سلامت بینایی است، زیرا بیمار تصور می‌کند تا زمانی که دیدش مختل نشده، مشکلی وجود ندارد، اما حقیقت این است که بسیاری از آسیب‌های جبران‌ناپذیر در سکوت پیشرفت می‌کنند. اهمیت پیشگیری و تشخیص زودهنگام، به‌ویژه برای گروه‌های حساس مانند مبتلایان به دیابت و فشار خون، سالمندان و کودکان، یک ضرورت حیاتی برای حفظ کیفیت زندگی است. در همین راستا، علم پزشکی با گام برداشتن به سوی آینده، ابزارهای جدیدی را معرفی کرده است که در رأس آن‌ها هوش مصنوعی قرار دارد. این فناوری پیشرفته، نه به عنوان جایگزینی برای پزشک، بلکه به عنوان دستیاری قدرمند، توانایی تحلیل داده‌های پیچیده و تشخیص سریع‌تر بیماری‌ها را فراهم می‌کند تا مسیر درمان از بهبود بیماری به سمت پیشگیری هوشمندانه تغییر جهت دهد. در همین راستا، در نشست خبری اخیر با حضور متخصصان برجسته، ابعاد مختلفی از وضعیت سلامت چشم، چالش‌های تجهیزاتی و مسیر پیش روی چشم‌پزشکی در ایران مورد بررسی قرار گرفت.

ضرورت معاینه‌های دوره‌ای و مبارزه با سکوت بیماری‌ها

دکتر محمد قریشی، فوق تخصص قرنیه و رئیس مرکز جراحی چشم پارسیان، در این نشست بر یک نکته کلیدی و حیاتی تاکید کرد و آن مراجعه دیرهنگام بیماران بود. او با اشاره به اینکه بسیاری از بیماری‌های چشمی در ابتدا بی‌سروصدا پیشرفت می‌کنند، توضیح داد که این موضوع باعث می‌شود بیمار در زمان طلایی درمان به پزشک مراجعه نکند. او تاکید کرد افرادی که سابقه خانوادگی دارند یا با بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت و فشار خون دست و پنجه نرم می‌کنند، نباید منتظر بروز علامت بمانند، چرا که در این گروه‌های خاص، بیماری‌ها سریع‌تر پیشرفت می‌کنند. معاینه‌های دوره‌ای در این موارد، تنها راهی است که می‌تواند تشخیص زودهنگام و نجات بینایی بیمار را تضمین کند و مانع از آن شود که بیمار زمانی به پزشک مراجعه کند که درمان‌های معمول دیگر کارساز نباشند.

تعهد به کیفیت در برابر چالش‌های اقتصادی و نوسانات بازار

دکتر قریشی اذعان داشت : در دنیای پزشکی مدرن، تجهیزات پیشرفته ستون اصلی کیفیت درمان هستند، اما نوسانات نرخ ارز و هزینه‌های بالای تامین قطعات تخصصی، فشار زیادی را بر مجموعه‌های درمانی وارد کرده است.وی با شفافیت تمام از این چالش‌ها گفت و توضیح داد که بخش قابل توجهی از دستگاه‌ها و قطعات تخصصی چشم‌پزشکی با نرخ ارز تامین می‌شوند، در حالی که درآمد مراکز درمانی به صورت ریالی است و این تضاد، مدیریت هزینه‌ها را دشوار کرده است. با این حال، وی با تاکید بر مسئولیت اجتماعی پزشکان بیان کرد که مشکلات اقتصادی نباید به هیچ وجه کیفیت خدمات درمانی را تحت تاثیر قرار دهد. او با جمله‌ای بسیار تاثیرگذار بیان کرد که در مسیر درمان، نگاه آن‌ها نه به جیب بیمار، بلکه به چشم بیمار است تا هر فرد، فارغ از شرایط مالی، بتواند با آرامش و کیفیت مناسب، خدمات مورد نیاز خود را دریافت کند و سلامت چشم او در اولویت مطلق قرار داشته باشد.

از مصرف دانش تا تولید دانش

دکتر قریشی بر این باور است که آینده پزشکی در تلاقی فناوری، داده و پژوهش با تجربه و قضاوت انسانی نهفته است.
یک مرکز درمانی پیشرو در دنیای امروز نباید تنها مصرف‌کننده فناوری و دانش باشد، بلکه باید در تولید آن نیز سهم داشته باشد و پارسیان با نگاهی جامع، دانشگاهی و پژوهشی، در تلاش است تا تجربه‌های روزمره درمانی را به دانش کاربردی تبدیل کند تا این دانش در نهایت به نفع جامعه قرار گیرد.در واقع هدف این است که تجربیات بالینی پزشکان در محیط درمان، به مقالات علمی و متدهای جدید تبدیل شود تا مسیری آغاز گردد که در آن علم و تجربه در کنار هم برای بهبود سلامت جامعه گام بردارند و ایران در این حوزه به جای وابستگی، به سمت تولید دانش حرکت کند.

بومی‌سازی تجهیزات و نوآوری در حل مسائل تخصصی تحت فشار تحریم‌ها

وی اذعان داشت: یکی از نقاط روشن در مسیر پیشرفت، تکیه بر توانمندی‌های داخلی و خلاقیت‌های مهندسی است. تحریم‌ها در سال‌های گذشته مسیر تامین قطعات تخصصی از سازندگان اصلی را دشوار کرده بود و در برخی موارد، تامین قطعه‌های کوچک اما حیاتی برای دستگاه‌ها غیرممکن شده بود. اما این محدودیت‌ها به فرصتی برای نوآوری تبدیل شد. با همکاری شرکت‌های توانمند داخلی، پنج قطعه حیاتی برای تجهیزات پزشکی تولید شد که یکی از آن‌ها با طراحی ابتکاری و مهندسی معکوس ساخته شد. این اقدام نه تنها مشکل تامین قطعات را حل کرد، بلکه باعث صرفه‌جویی چشم‌گیری در هزینه‌ها شد و وابستگی به واردات را کاهش داد.

این تجربه ثابت کرد که نوآوری همیشه به معنای ساخت ابزارهای پیچیده و گران‌قیمت نیست، بلکه گاهی یافتن یک راه حل هوشمندانه و کاربردی برای یک مسئله واقعی در محیط کار، بزرگ‌ترین دستاورد است.

تمرکز بر بیمارمحوری و ایجاد امنیت درمانی

البته فناوری هر چقدر هم پیشرفته باشد و گران‌ترین دستگاه‌ها در یک مرکز موجود باشند، اگر حس امنیت و اعتماد بیمار در آن نباشه، بی‌معنی است. از دیدگاه ما ایمنی بیمار و اعتماد او در مرکز تمامی تصمیمات قرار دارد. هدف نهایی این است که فناوری در خدمت انسان باشد تا توان پزشک را افزایش دهد و دقت تشخیص را بالا ببرد، اما هرگز نباید جایگزین لمس انسانی و حس امنیت بیمار شود. موفقیت یک مرکز درمانی تنها با تعداد جراحی‌های موفق سنجیده نمی‌شود، بلکه با میزان رضایت و احساس آرامش بیمار در تمام مراحل درمان سنجیده می‌شود.

هوش مصنوعی، دستیار هوشمند پزشک در تشخیص زودهنگام و تحلیل داده‌ها

در ادامه این نشست، دکتر علیرضا پیمان، فلوشیپ قرنیه، ابعادی از آینده فناوری را ترسیم کرد. او معتقد است هوش مصنوعی در سال‌های آینده نقش محوری در تحلیل تصاویر پزشکی و شناسایی بیماران پرخطر خواهد داشت. این فناوری می‌تواند با تحلیل هزاران الگوی بیماری در داده‌های پزشکی، سرعت و دقت تصمیم‌گیری پزشک را به شدت افزایش دهد. با ایجاد زیرساخت‌های مناسب و رعایت محرمانگی اطلاعات، می‌توان از درمان صرف به سمت پیشگیری حرکت کرد و بیماری‌ها را پیش از آنکه آسیب جدی بزنند، شناسایی کرد. هوش مصنوعی قرار نیست جایگزین پزشک شود، بلکه به عنوان یک ابزار قدرمند، به پزشک کمک می‌کند تا خطاهای انسانی را به حداقل برساند و تشخیص‌های دقیق‌تری داشته باشد.

راهکارهای نوین در اصلاح عیوب انکساری و حذف عینک

دکتر پیمان در بخش تخصصی صحبت‌های خود به روش‌های مختلف حذف وابستگی به عینک پرداخت. او توضیح داد که تکنیک‌هایی مانند لیزیک، فمتولیزیک و روش SMILE با اهداف مشابه اما متدهای کاملاً متفاوت اجرا می‌شوند. در فمتولیزیک از لیزر فمتوسکند برای ایجاد فلپ قرنیه استفاده می‌شود، در حالی که در روش SMILE برش بسیار کوچک‌تری در قرنیه ایجاد می‌گردد و این روش تهاجم کمتری دارد. نکته حائز اهمیت این است که هیچ روشی به طور مطلق برای همه افراد بهترین نیست و نباید تحت تاثیر تبلیغات قرار گرفت. انتخاب هر روش باید پس از معاینه دقیق، بررسی شماره چشم و وضعیت سلامت قرنیه هر فرد صورت بگیرد تا بیشترین ایمنی و کیفیت حاصل شود. او همچنین نسبت به تبلیغات گسترده و غیرتخصصی جراحی حذف عینک در فضای مجازی هشدار داد و تاکید کرد که تمایل فرد به حذف عینک به معنای مناسب بودن او برای جراحی نیست و در بسیاری از موارد، بهترین تصمیم پزشکی و اخلاقی، عدم انجام جراحی است تا سلامت چشم بیمار به خطر نیفتد.

تبدیل داده‌های پزشکی به دانش کاربردی و همکاری‌های استراتژیک دانشگاهی

در بخش دیگری از این نشست، دکتر حمید ستوده‌فر، مدیرعامل مرکز جراحی چشم پارسیان، به پتانسیل عظیم داده‌های پزشکی در این مرکز اشاره کرد. او بیان داشت که در طول سال‌های طولانی فعالیت پارسیان، حجم گسترده‌ای از اطلاعات ارزشمند درباره بیماران و خدمات چشم‌پزشکی جمع‌آوری شده است که می‌تواند زیربنای پژوهش‌های علمی و کاربردی باشد. هدف اصلی این است که این داده‌های خام، با رعایت کامل محرمانگی اطلاعات بیماران، در اختیار پژوهشگران، اساتید و دانشجویان قرار گیرد تا به یافته‌های کاربردی در حوزه سلامت تبدیل شوند. این یعنی تبدیل شدن یک مرکز درمانی به یک قطب علمی که در آن داده‌های واقعی بیمار به کمک علم تبدیل می‌شوند.

دکتر ستوده‌فر با تاکید بر ضرورت پیوند میان مراکز درمانی و مؤسسات پژوهشی، اعلام کرد که مرکز پارسیان آمادگی کامل دارد تا ظرفیت‌ها و اطلاعات موجود را در چارچوب همکاری‌های علمی در اختیار دانشگاه‌ها قرار دهد. او اشاره کرد که در حال حاضر نیز اساتید و دانشجویان از شهرهای مختلف به این مرکز مراجعه می‌کنند، اما هنوز ظرفیت بسیار بیشتری برای بهره‌برداری هدفمند از این داده‌ها وجود دارد. این همکاری‌ها می‌تواند باعث شود تا مسائل واقعی نظام سلامت کشور از طریق پژوهش‌های مبتنی بر تجربه حل شوند و نتایج آن در قالب متدهای جدید درمانی به جامعه بازگردد. در نهایت، این داده‌ها و تجربیات حاصل از سال‌ها فعالیت، بیش از گذشته در خدمت پژوهش، آموزش و ارتقای سلامت کشور قرار خواهند گرفت.