تأکید رئیس قوه قضائیه بر مقابله با فساد و تقویت تولید در استان اصفهان
شب ۱۹آذرماه سال ۱۳۱۳ق صدای مهیبی اهالی اطراف خیابان هاتف را از خانه ها بیرون کشید. مردم با تصویر تلخی رو به رو شدند. مناره چند صد ساله خواجه عَلَم که نسل ها در چشم و دل مردم این محله ریشه دوانده بود فرو ریخته بود. صدای این ریزش در گوش تاریخ پیچید و زنگ خطری را برای سایر مناره های تاریخی شهر به صدا درآورد. این قصه یک خیابان و یک مناره است.
به گزارش سرویس میراث و گردشگری پایگاه خبری سپاهان خبر اصفهان را با مناره های تاریخی اش می شناسند. مناره هایی از دوره سلجوقی تا ایلخانی. آسمان خراش هایی چند صد ساله که شکوه و عظمت اصفهان آن روزگار را نشان می دهد. بی گمان یکی از زیباترین این مناره ها، مناره خواجه عَلَم بوده که در شرق میدان عتیق در کنار مسجدی به همین نام واقع شده بوده است. ژان شاردن سیاح عصر صفوی هنگامی که در پیماش شهری خود به میدان عتیق می رسد از این مناره صحبت می کند:«…از این جا می توان میدان کهنه اصفهان را دید…در طول میدان کهنه چند کوکنارخانه وجود دارد، و مناره ای قدیمی نیز دیده می شود که مناره خواجه علم نام دارد. و کاخ شاهی اصفهان سابقا در کنار آن بوده است، اما به مرور زمان چنان ویران گشته که اکنون آثارش به سختی دیده می شود». اینطور که شاردن نوشته این مناره در کنار کاخ های ویران شده سلجوقی واقع بوده. البته گزارش شاردن نیاز به بررسی و اصلاح دارد. او از زیبایی های این مناره می گوید و نوشته که مردم آن روزگار به این مناره نام گلبهار داده اند چون نقش و نگارهایی به شکل گلبرگ بر بدنه آن دیده می شود:«…نخستین بنای کوی سید احمدیان مناره خواجه عالم است که از بس زیباست آن را گلبار یعنی پر از گل هم می گویند. این بنایی است قدیمی و شایان توجه».
البته مناره در محله گلبهار(گبار) واقع شده بوده و طبیعتاً دلیل نام گذاری اش این بوده است. هرچند استاد همایی معتقد است خواجه علم یا خواجه عالَم لقب خواجه نظام الملک طوسی بوده و این مناره شاید به کاخ ها و دارالاماره خواجه متصل بوده است اما با توجه به عکس های باقی مانده از کتیبه این مناره، به نظر می رسد که قدمت آن به دوره ایلخانی باز می گشته نه سلجوقی. ولی از نام سازنده و تاریخ دقیق ساختش اطلاعی در دست نیست. چشم های مردم محله گلبهار از شکوه این مناره پُر بود و گوش هایشان از قصه های عامیانه پیرامون آن. مثل قصه گنجی که در زیر این مناره بوده و مار بزرگی برای محافظت از آن روی گنج می خوابیده.
هنگامی که اصفهان به انتهای قاجار رسید، خورشید مدرنیته طلوع کرد و خیابان کشی در آن زمان تبدیل به یکی از مظاهر بارز این مدرنیته تازه از راه رسیده شد. کوچه های پیچ در پیچ اصفهان طعمه خیابان های آسفالت شده مستقیم و دور و دراز شدند و در این میان آثار تاریخی زیادی از بین رفت. البته ورود شهر اصفهان با آن بافت تاریخی به عصر مدرن ناگزیر بود اما خیابان کشی ها قربانیان زیادی گرفت. یکی از آن قربانیان همین مناره خواجه علم بود. هنگامی که از حدود سال ۱۳۰۷ش پروژه اولیه خیابان هاتف شروع شد مسیر آن کمی به خیابان کنونی متفاوت بود. اولین قربانی این خیابان مسجد آقاسی در ضلع شمال شرقی میدان عتیق بود که به دلیل عبور خیابان هاتف از یک مسیر خاص، آن مسجد از بین رفت. اما در سال های بعد، مسیر خیابان کمی تغییر کرد و به شکل امروزی آن درآمد که از مکینه خواجو یعنی انتهای شمالی خیابان چهارباغ خواجو تا دروازه طوقچی امتداد داشت.
برای ساخت خیابان باید اول گودبرداری انجام می شد و بعد تسطیح امتداد آن به وسیله ماشین های سنگین یا حیوانات بارکش صورت می گرفت. برای این کار به طور مداوم، آب زیادی روی سطح خیابان رها می شد تا نشستِ لازم انجام شود. بخشی از این آب به دلیل سطح شیب دار کوچه خواجه علم به پای مناره می رفت و در آنجا جمع می شد. البته در عکس های باقی مانده، جوی آبی که از پای مناره عبور می کند نیز دیده می شود. این میزان آب گرفتگی به اضافه چاه و منبع های خانگی که اطراف مناره زیاد بوده باعث فرو نشست شدید مناره می شود. استاد همایی نوشته:«سبب خرابی این بود که همسایگان متعدّی نامسلمان اطراف پایه منار را تصرف و کم کم خراب کرده و در ریشه منار چاه و منبع ساخته بودند!». بارندگی های آذرماه سال ۱۳۱۳ش هم مزید بر علت شد و ناگهان در نیمه شب ۱۸ آذر مناره فروریخت. خبر این ویرانی در شماره ۱۹ آذرماه روزنامه اخگر در دو جمله خلاصه شده است:«منار باباعلم، که در خیابان هاتف واقع و از ابنیه قدیمی اصفهان بود، به واسطه آن که از چندی قبل اطراف آنرا برای تعمیر خالی کرده بودند، در اثر بارندگی این دو روزه، روزگذشته خراب شده و مختصر خرابی هم به خانه های اطراف خود رساند».
وقتی در سال ۱۹۰۲میلادی برج ناقوس ۹۸ متری شهر ونیز ویران شد برای بازسازی آن تنها ۸ سال زمان لازم بود و امروز هم این برج که در میدان تاریخی شهر قرار گرفته یکی از مهمترین نمادهای تاریخی ونیز محسوب می شود. درحالیکه از مناره چند صد ساله خواجه علم جز چند عکس غبار گرفته چیزی باقی نمانده است. خاطرات مناره ای که قربانی یک خیابان شد.
دیدگاهتان را بنویسید