تفاهمنامه زمانی ارزش دارد که تامینکننده منافع و امنیت ملی ما باشد
شاهنامهی حکیم ابوالقاسم فردوسی، افزون بر جایگاه ادبی و حماسی، یکی از مهمترین منابع بازتابدهندهی بخشهای مهمی از هویت تاریخی و جغرافیایی ایران است. هرچند بخش بزرگی از این اثر به روایتهای اساطیری اختصاص دارد و نباید انتظار انطباق کامل آن با جغرافیای امروز را داشت، اما همین روایتها حامل نشانههایی روشن از درک ایرانیان از سرزمین و مرزهای خود در طول تاریخ است. در این میان، «خلیج فارس» بهعنوان یکی از عناصر ماندگار این جغرافیا، جایگاهی برجسته در این اثر دارد.
در شاهنامه، مفاهیمی چون «ایران» و «ایرانزمین» بهتدریج شکل میگیرند و به حوزهای تمدنی اشاره دارند که از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب گسترده است. این گستره نهفقط یک قلمرو سیاسی، بلکه یک پیوستار فرهنگی و تاریخی است. در توصیف مرزهای جنوبی این سرزمین، فردوسی بهصراحت از «دریای پارس» نام میبرد؛ نامی که با گذر زمان همچنان پایدار مانده است:
«ز شهر کجاران به دریای پارس
چه گوید ز بالا و پهنای پارس»
این تعبیر، تنها یک اشارهی شاعرانه نیست، بلکه بازتابدهندهی نامی است که قرنها در متون گوناگون از ادبیات فارسی گرفته تا منابع جغرافیایی و تاریخی جهان اسلام به کار رفته است. «دریای پارس» در شاهنامه همان «خلیج فارس» امروز است؛ نامی که در بسیاری از منابع کهن عربی و کتابهای حدیث نیز بهصورت «بحر فارس» ثبت شده و نشاندهندهی رواج گسترده و تاریخی آن است.
اهمیت این نام زمانی روشنتر میشود که آن را در بستر مفهوم «ایرانزمین» در شاهنامه بررسی کنیم. این مفهوم، که معادل «ایرانشهر» در سنتهای ساسانی است، گسترهای از قفقاز و فرارودان تا کرانههای جنوبی، یعنی خلیج فارس و حتی اقیانوس هند را دربر میگیرد. به بیان دیگر، خلیج فارس نه حاشیهای دورافتاده، بلکه بخشی از هستهی جغرافیایی و هویتی ایران در روایت فردوسی است.
در داستان تقسیم جهان میان فرزندان فریدون نیز این جایگاه بهروشنی دیده میشود. در این روایت، بخش میانی جهان که به ایرج میرسد شامل سرزمینی است که از فرارودان تا دریای پارس امتداد دارد. از همینجا، «ایران» بهعنوان نام این حوزه تثبیت میشود؛ حوزهای که خلیج فارس یکی از مرزهای طبیعی و شناختهشدهی آن است.
از سوی دیگر، حضور مداوم پهلوانانی که برای «ایران» میجنگند، نشان میدهد که این سرزمین صرفاً یک محدودهی سیاسی نیست، بلکه یک هویت یکپارچه است. در چنین چارچوبی، عناصر جغرافیایی مانند خلیج فارس نیز به بخشی از این هویت بدل میشوند؛ عناصری که نام و جایگاهشان در حافظهی تاریخی ملتها تثبیت میشود و بهسادگی دگرگون نمیگردد.
بنابراین، اشارهی فردوسی به «دریای پارس» را باید فراتر از یک توصیف ادبی دانست. این نام، بازتاب یک سنت دیرینه است که در طول سدهها، در زبانها و فرهنگهای مختلف تکرار و تثبیت شده است. شاهنامه، بهعنوان یکی از مهمترین متون هویتی ایران، گواهی روشن بر دیرینگی و اصالت نام «خلیج فارس» است نامی که ریشه در تاریخ، فرهنگ و حافظهی جمعی یک تمدن دارد.
دیدگاهتان را بنویسید