تهدیدهای مسجد جامع؛ از فرونشست تا ترک‌های سازه‌ای و رطوبت

میراث جهانی یونسکو در محاصره

در گزارش‌های اخیر، مشکلات مختلفی در مسجد جامع عتیق اصفهان که یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی ایران است، مطرح شده است. این مسجد با معماری بی‌نظیر و تاریخی که بیش از هزار سال قدمت دارد، در معرض آسیب‌های متعددی قرار گرفته است. از جمله چالش‌های اخیر، نفوذ رطوبت و فرونشست، که به آسیب‌های جدی در سازه آن منجر شده است.

به گزارش سرویس میراث و گردشگری پایگاه خبری سپاهان خبر مسجد جامع عتیق که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، به‌عنوان یکی از ارکان هویت فرهنگی و مذهبی ایران محسوب می‌شود. این مسجد که در طول تاریخ دچار حوادثی چون سیلاب‌ها، زلزله‌ها و بمباران‌های هوایی در دوران جنگ تحمیلی شده، توانسته با وجود تمامی چالش‌ها، همچنان ایستادگی کند. با این حال، امروز این بنای تاریخی با مشکلاتی همچون نشست زمین، ترک‌های سازه‌ای و رطوبت مفرط مواجه است.

وضعیت فعلی مسجد جامع

در سال‌های اخیر، رطوبت یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای مسجد جامع عتیق به شمار می‌رود. نشانه‌های آن در دیوار شبستان غربی گنبد نظام‌الملک و ترک‌های سقف این شبستان مشاهده شده است. یک ماه پیش، نشست در گذر پشت گنبدخانه در ضلع جنوبی مسجد رخ داد که به‌دنبال آن بررسی‌های فنی نشان داد شکستگی لوله‌های آب عامل اصلی نفوذ رطوبت به خاک و آسیب به ساختمان بوده است. اما برخی از مسئولین و کارشناسان مختلف در این زمینه نظرات متفاوتی داشته‌اند که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

اظهارات مسؤولین آبفای اصفهان

سعید شمسایی، مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان در گفت‌وگو با ایسنا، اعلام کرد که بررسی‌های فنی نشان می‌دهد شبکه‌های آب‌وفاضلاب اطراف مسجد جامع هیچ‌گونه نشتی ندارند. وی افزود که برای تشخیص هرگونه نشت آب در این محدوده، از دستگاه‌های پیشرفته نظیر اولتراسونیک و CCTV استفاده شده است. شمسایی تأکید کرد که تمامی بررسی‌ها نشان داده‌اند که هیچ نشتی در این لوله‌ها وجود ندارد و مشکل اصلی، رطوبت ناشی از عوامل دیگر است.

وی در ادامه توضیح داد که یکی از مشکلات اصلی در این محدوده، عدم هم‌ترازی سطح معابر و دیوارهای مسجد است. به گفته شمسایی، سطح معابر اطراف مسجد دو متر بالاتر از تراز مسجد قرار دارد و این مسئله باعث می‌شود که آب باران به‌راحتی به دیوارهای مسجد وارد شود. همچنین، وجود چاه‌های جذبی در اطراف مسجد که آب باران به‌سرعت وارد آن‌ها می‌شود، باعث می‌شود رطوبت به‌طور مستقیم به دیوارهای مسجد نفوذ کند.

مشکلات ساختاری مسجد جامع

امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان، درباره این مشکلات نیز گفت: «مشکلات رطوبتی در ماه‌های اخیر شدت یافته و موجب نشست در بخش‌هایی از سازه شده است. نشانه‌ها به‌ویژه در شبستان غربی گنبد نظام‌الملک، که ترک‌هایی در سقف آن مشاهده شده، قابل‌مشاهده است.» وی اضافه کرد که این مشکل ناشی از آسیب‌های واردشده به سیستم فاضلاب و لوله‌های آب در این منطقه است. همچنین صادقی تأکید کرد که در مراحل بعدی، اقدامات مرمتی و پایدارسازی بنا آغاز خواهد شد.

علل اصلی مشکلات و راهکارهای پیشنهادی

شمسایی به‌عنوان یکی از کارشناسان آبفای اصفهان، چندین عامل را به‌عنوان علل اصلی بروز مشکلات رطوبتی در مسجد جامع مطرح کرد. یکی از این عوامل، تغییرات ایجادشده در معابر اطراف مسجد است که باعث شده سطح این معابر نسبت به مسجد بالاتر باشد و آب به‌راحتی به سمت دیوارهای مسجد هدایت شود. همچنین، عدم اجرای صحیح سیستم‌های ناکش که وظیفه جذب رطوبت خاک را دارند، باعث شده رطوبت به دیوارهای مسجد نفوذ کند.

وی همچنین بر لزوم اصلاح چاه‌های جذبی و بهینه‌سازی شیب‌بندی معابر تأکید کرد. این اقدامات می‌تواند به‌طور مؤثری از نفوذ رطوبت به ساختمان جلوگیری کند. شمسایی تصریح کرد که این مسائل نیاز به بررسی‌های دقیق و اصلاحات جامع دارند و نباید تنها بر شبکه‌های آب‌وفاضلاب تمرکز کرد، زیرا این شبکه‌ها در حال حاضر هیچ‌گونه مشکلی ندارند.

وضعیت بودجه و همکاری میان نهادها

در پاسخ به این مشکلات، امیدعلی صادقی اعلام کرد که برای مرمت و پایدارسازی مسجد جامع، نیاز به تأمین منابع مالی و همکاری نزدیک میان وزارت میراث فرهنگی، شهرداری، آب‌وفاضلاب و سایر نهادهای مرتبط است. وی تأکید کرد که بدون این همکاری‌ها، نمی‌توان به‌طور مؤثر به مرمت و حفظ مسجد جامع پرداخت. این پروژه به دلیل ابعاد وسیع و حساسیت‌های آن نیازمند زمان‌بندی دقیق و برنامه‌ریزی مرحله‌ای است.

اقدامات اخیر برای مرمت مسجد

در این راستا، مدیرکل بحران استانداری اصفهان، منصور شیشه‌فروش، نیز در پی بروز مشکلات رطوبتی در مسجد جامع، جلسه‌ای اضطراری برگزار کرد. وی اعلام کرد که پس از بررسی‌های اولیه، تیم‌های متخصص از نهادهای مختلف، از جمله آب‌وفاضلاب، شهرداری و میراث فرهنگی، به منطقه اعزام شده‌اند تا عوامل بروز این مشکل را شناسایی و اقدامات لازم را انجام دهند. این کمیته ویژه مسئولیت بررسی دقیق وضعیت رطوبت، تعیین عوامل ایجاد آن و تدوین برنامه‌های اجرایی برای رفع این مشکلات را برعهده دارد.

حفاظت از این بنا نیازمند اقداماتی فوری و دقیق

با توجه به اهمیت تاریخی مسجد جامع عتیق اصفهان، حفاظت از این بنای ارزشمند نیازمند اقداماتی فوری و دقیق است. کارشناسان مختلف به‌ویژه در حوزه‌های مرمت و آب‌وفاضلاب، بر این باورند که مشکلات اصلی به‌ویژه ناشی از تغییرات در معابر و سیستم‌های زیرساختی است و نه لوله‌های آب‌وفاضلاب. بنابراین، برای حفظ و مرمت این اثر تاریخی، باید هم‌زمان با همکاری‌های بین‌نهادی و تأمین منابع مالی، اقدامات علمی و مهندسی دقیق برای اصلاح وضعیت رطوبت و فرونشست انجام شود.

با توجه به وعده‌های مختلف مبنی بر اختصاص بودجه و تقویت مدیریت بحران در میراث‌فرهنگی، امید است که با برنامه‌ریزی صحیح و استفاده از تکنولوژی‌های نوین، مسجد جامع عتیق بتواند به‌عنوان یک نماد فرهنگی و مذهبی در ایران و جهان، همچنان در برابر تهدیدات طبیعی و انسانی مقاوم باقی بماند.