ثبت ۶۹ هزار تخلف
نام طوقچی برای اصفهانی ها فراتر از یک نام تاریخی تبدیل به یک فرهنگ خاص شده است. تا جایی که بسیاری از ایرانیان نیز با شنیدن نام طوقچی با آن تلفظ خاص کلمه «چ»، به یاد اصفهان می افتند. دست کم ۷۰۰ سال از قدمت این نام در مناطق شمالی شهر اصفهان می گذرد. از زمانی که دروازه ای مهم به همین نام، ورودی اصلی شمالی اصفهان بود. اما این دروازه خیلی بیش از نام طوقچی قدمت و تاریخچه دارد.
به گزارش سرویس میراث و گردشگری پایگاه خبری سپاهان خبر در حوالی میدان قدس امروزی، کوچه ای قدیمی و باریک هست که به بیمارستان زهرای مرضیه ختم می شود. درست مقابل همین کوچه در آن سوی میدان قدس، کوچه ای از پشت ترمینال باقوشخانه عبور می کند. این مسیر اصلی ورود و خروج شهر اصفهان تا پیش از تاسیس خیابان هاتف و لاله بوده است. تا پیش از حدود سال ۱۳۰۷ش جایی در میان این کوچه که نزدیک کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان می شود، دروازه ای مستحکم قرار داشته که با دیوارهای دورِ شهر اصفهان محافظت می شده.
این دروازه در منابع هزار ساله تاریخ اصفهان گاهی به نام «باب دَریه» نامیده شده و همین اسم بر روی محله اطراف دروازه نیز نشسته است. شاید واژه «دَریه» از کلمه «دار» به معنای خانه منشعب شده باشد که اشاره به خانه معروف صاحب بن عباد در این محله دارد. در همان کوچه بیمارستان زهرای مریضه، مقبره ای منتسب به صاحب بن عباد وزیر بزرگ دوران آل بویه وجود دارد. منظور از خانه احتمالاً مجموعه ساختمانی خانقاه و کاروان سرا و دارالضیافه و مقبره صاحب بن عباد در قبرستانی بوده که در اینجا قرار داشته. امام زاده های راس الرضا و ابراهیم و مقبره باباقادر از بازمانده های همان قبرستان تاریخی است که هنوز در دو طرف میدان قدس به چشم می خورند.
دست کم از دوره تیموری نام طوقچی برای این دروازه و محله حاشیه آن در منابع تاریخی به چشم می خورد. درباب وجه تسمیه این نام گمانه زنی های زیادی شده اما شاید درست ترین آن ها به شغلی به نام طوقاچی باشی یا طاوقچی یا طوقچی بازگردد. این سه شغل متفاوت با ساختار کلمه مشابه است. طوقاچی باشی، مسئول امور نظامی و لشکری و حمله به دیوارشهرها در طی جنگ های قدیم بوده. طاوقچی مسئول طوقخانه سلطنتی صفوی ها یا مسئول پرندگان دربار بوده. طوقچی هم به کسی گفته می شود که مسئول نگهداری طوق و عَلَم و درفش در جنگ ها بوده. می دانیم که باغ قوشخانه صفوی که محل نگهداری پرندگان شکاری بوده، بالاتر از دروازه طوقچی قرار داشته که بی ارتباط با نام طوقچی هم نیست.
در قدیم بعد از خروج از دروازه طوقچی به سمت باغ قوشخانه، خیابانی به شکل چهارباغ با حوض و جوی بار و باغ های دو طرفش وجود داشته که به چهارباغ طوقچی مشهور بوده است. در دوره فتحعلیشاه، محمد حسین خان صدر اصفهانی این چهارباغ را بازسازی کرد و به چهارباغ حسین آباد مشهور شد. در کتاب مرات البلدان ناصری اینطور آمده:«در بیرون از دروازه طوقچی اصفهان، خیابانی است معروف به چهارباغ که نادراً درخت در این خیابان دیده می شود. در وسط خیابان، حوضی است و در یک طرف خیابان محاذی این حوض سردرباغ معروف به باغ قوشخانه است.
محاذی حوض مزبور مقابل سردر باغ قوشخانه مسجد قدیمی است که عمده بنا و عمارت آن باقی و از ابنیه عالیه و مساجد معتبره بوده و معروف به مسجد… عمرعبدالعزیز خلیفه اموی است». مسجدی که گفته شده متاسفانه در دوره قاجار به طمع مصالحش تخریب شد اما مناره باشکوهش هنوز وجود دارد. نویسنده کتاب مرات البلدان در ادامه از دو شیر سنگی صحبت کرده که در ورودی دروازه طوقچی قرار داشته است.
بر اساس روایت های معاصر، پس از تخریب دروازه طوقچی در اوایل دوره پهلوی اول توسط شاهنده، رئیس بلدیه آن زمان، یکی از این شیر سنگی ها در ساحل شمالی پل خواجو نصب شد. شیر سنگی بعدی از تخت فولاد به آنجا منتقل شده است.
توصیف استاد همایی از کوچه صاحب بن عباد یا گذرگاه طوقچی در حدود ۸۰ سال پیش با وضعیت امروزش چندان فرقی نمی کند:«… اکنون کوچه مزبور در سمت شرقی خیابان از شاهراه عمومی کاروانی و اتوموبیل رو بر کنار افتاده معبر خصوص اهل محل است و از طرف شمالش راه به دروازه طوقچی و پل انجیلی هم دارد که احیاناً مسافران پیاده و سوار و روستاییان چاروادار(چهارپا) از این جاده عبور و مرور می کنند. کوچه کثیف پر گرد و خاک است اما از اهالی شنیده شد که خیال دارند آنرا آباد و در صورت امکان سمنت کاری کنند تا پیاده رو پاکیزه ای باشد…».
تا عصر پهلوی اول، هنوز دیوارهای دور شهر اصفهان در اطراف دروازه طوقچی و چشمه انجیلی به چشم می خورد. این چشمه خود به عنوان، خندق طبیعی دور شهر و پشت دیوارها عمل می کرد. امروزه چشمه خشک شده اما بدنه عمیق و سرچشمه آن در خیابان مُدرس، نشانی از شمایل دیروز شهر اصفهان دارد.
دیدگاهتان را بنویسید